چرا دریای خزر در واقع یک دریاچه است؟
دریای خزر از نظر جغرافیایی یک دریاچه است، چون از هر طرف با خشکی محصور شده و هیچ راه طبیعی به اقیانوس‌ها ندارد. آبی که رودها به آن می‌ریزند فقط از راه تبخیر خارج می‌شود. چنین پهنه‌ای را دریاچه «حوضه بسته» می‌نامند.
خزر با مساحتی حدود ۳۷۱ هزار کیلومتر مربع بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور در خشکی روی زمین است. نام «دریا» هم بی‌دلیل روی آن نمانده است: آبش شور است، هرچند کمتر از اقیانوس، ابعادش به دریاها می‌ماند و از نظر زمین‌شناسی بازمانده دریایی کهن به نام پاراتتیس است.
از نظر حقوقی نیز کنوانسیون ۲۰۱۸ آکتائو برای آن نظامی ویژه تعریف کرده که نه کاملاً با قواعد دریاها یکی است و نه با قواعد دریاچه‌ها.
دریا و دریاچه از نظر علمی چه فرقی دارند
در زبان روزمره، «دریا» را برای پهنه‌های بزرگ و شور و «دریاچه» را برای پهنه‌های کوچک‌تر و معمولاً شیرین به کار می‌بریم. جغرافیدانان و آب‌شناسان معیار دیگری دارند: برای آن‌ها اندازه و شوری تعیین‌کننده نیست، بلکه سؤال این است که آیا این آب بخشی از اقیانوس جهانی است یا نه.
دریا در معنای علمی بخشی از اقیانوس جهانی است که تا حدی با خشکی محصور شده اما از راهی به اقیانوس متصل است. مدیترانه از راه تنگه جبل‌الطارق به اقیانوس اطلس راه دارد و خلیج فارس از راه تنگه هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند. آب این پهنه‌ها با اقیانوس جابه‌جا می‌شود و سطحشان تقریباً با آن هم‌تراز است.
دریاچه، در مقابل، پهنه آبی‌ای است در یک فرورفتگی خشکی که بخشی از اقیانوس نیست و می‌تواند شیرین یا شور، کوچک یا بسیار بزرگ باشد. به همین دلیل دریاچه ارومیه با وجود شوری بسیار زیاد دریاچه است، و بحرالمیت و دریای آرال هم با وجود نام «دریا»، از نظر علمی دریاچه‌اند.
| ویژگی | دریا (بخشی از اقیانوس) | دریاچه | دریای خزر |
|---|---|---|---|
| ارتباط طبیعی با اقیانوس | دارد | ندارد | ندارد |
| سطح آب نسبت به سطح آزاد اقیانوس‌ها | تقریباً هم‌تراز | هر ارتفاعی ممکن است | حدود ۲۸ تا ۲۹ متر پایین‌تر در سال‌های اخیر |
| تبادل آب با اقیانوس | پیوسته، از راه تنگه‌ها | وجود ندارد | وجود ندارد |
| شوری | نزدیک به شوری اقیانوس | از شیرین تا بسیار شور | لب‌شور، حدود یک‌سوم شوری اقیانوس |
| جزر و مد | معمولاً محسوس | در بیشتر موارد ناچیز | بسیار ناچیز؛ نوسان سطح بیشتر ناشی از باد است |
| عامل تعیین‌کننده سطح آب | سطح اقیانوس جهانی | توازن ورودی و خروجی خود دریاچه | توازن آورد رودها، بارش و تبخیر |
خزر در همه معیارهای اصلی در ستون دریاچه قرار می‌گیرد. نام «دریا» بیشتر به ابعاد و شوری آب آن برمی‌گردد تا به تعریف علمی.
حوضه بسته یعنی چه و خزر چطور آب خود را از دست می‌دهد
حوضه آبریز سرزمینی است که آب باران و برف آن به یک مقصد مشترک جاری می‌شود. بیشتر حوضه‌ها سرانجام به اقیانوس می‌رسند، اما در برخی مناطق آب به گودی‌ای درون خشکی می‌ریزد و راه خروج ندارد. به این مناطق «حوضه بسته» یا «حوضه درون‌ریز» می‌گویند و در متون علمی انگلیسی واژه endorheic برای آن به کار می‌رود.
خزر نمونه شاخص این نوع دریاچه است. حوضه آبریز آن بخش بزرگی از روسیه اروپایی را در بر می‌گیرد و رود ولگا، بلندترین رود اروپا، به‌تنهایی حدود ۸۰ درصد آب ورودی رودها را تأمین می‌کند.
رودهای اورال، ترک و کورا و از سمت ایران رودهایی مانند سفیدرود نیز به آن می‌ریزند. چرخه آب خزر را می‌توان در چند مرحله خلاصه کرد:
- ورود آب از رودها: رودها آب شیرین و همراه آن مقدار کمی نمک محلول از سنگ‌ها و خاک‌های مسیر خود را به دریاچه می‌آورند.
- بارش مستقیم: بخشی از آب به شکل باران و برف روی سطح دریاچه می‌بارد. در سواحل گیلان و مازندران بارش نسبتاً زیاد است، اما شرق خزر اقلیمی خشک دارد.
- خروج آب از راه تبخیر: چون خروجی سطحی وجود ندارد، آب عمدتاً به شکل بخار خارج می‌شود. بخشی نیز به خلیج کم‌عمق قره‌بغاز در ساحل ترکمنستان می‌ریزد و در آنجا بخار می‌شود.
- ماندن نمک: بخار آب نمک را با خود نمی‌برد، پس نمک‌هایی که رودها آورده‌اند در دریاچه می‌مانند.
- تعیین سطح آب: اگر ورودی از تبخیر بیشتر باشد، سطح آب بالا می‌آید و اگر کمتر باشد، پایین می‌رود. هیچ اقیانوسی نیست که این تغییرات را جبران کند.
یک تشبیه ساده کمک می‌کند: وانی را تصور کنید که شیرش باز است اما سوراخ تخلیه ندارد و آب فقط از سطحش بخار می‌شود. ارتفاع آب در این وان به این بستگی دارد که شیر چقدر آب می‌دهد و هوا چقدر گرم و خشک است.
خزر در مقیاسی بسیار بزرگ همین وان است، در حالی که سطح دریاهای متصل به اقیانوس همیشه با سطح اقیانوس برابر می‌ماند.
بزرگ‌ترین دریاچه جهان در چند عدد
خزر از نظر مساحت و حجم آب بزرگ‌ترین دریاچه روی زمین است. مساحتش چند برابر دریاچه سوپریور در آمریکای شمالی است، که بزرگ‌ترین دریاچه آب شیرین جهان از نظر مساحت است، و حجم آبش حدود سه برابر دریاچه بایکال در سیبری.
برآورد می‌شود حدود ۴۰ درصد یا کمی بیشتر از کل آب دریاچه‌های جهان در خزر ذخیره شده باشد.
| ویژگی | مقدار تقریبی | توضیح |
|---|---|---|
| مساحت | حدود ۳۷۱ هزار کیلومتر مربع | با تغییر سطح آب تغییر می‌کند و منابع اعداد کمی متفاوت ذکر می‌کنند |
| حجم آب | حدود ۷۸ هزار کیلومتر مکعب | بخش عمده آن در حوضه جنوبی است |
| بیشترین عمق | حدود ۱۰۲۵ متر | در حوضه جنوبی |
| طول شمالی و جنوبی | حدود ۱۲۰۰ کیلومتر | عرض آن به‌طور میانگین چند صد کیلومتر است |
| تراز سطح آب | حدود ۲۸ تا ۲۹ متر زیر سطح آزاد اقیانوس‌ها | عددی متغیر که در سال‌های اخیر رو به کاهش بوده است |
| کشورهای ساحلی | ۵ کشور | ایران، آذربایجان، روسیه، قزاقستان و ترکمنستان |
| سهم ولگا از آب ورودی رودها | حدود ۸۰ درصد | به همین دلیل سطح خزر به بارش در حوضه ولگا بسیار حساس است |
کف خزر یکنواخت نیست. بخش شمالی عمقی در حد چند متر دارد و با اینکه حدود یک‌چهارم مساحت خزر است، کمتر از یک درصد حجم آب را در خود دارد. بخش جنوبی، کنار سواحل ایران، عمیق‌ترین قسمت است.
شوری آب خزر: شور، اما نه به اندازه اقیانوس
شوری ملاک دریا بودن نیست و آب خزر به اندازه اقیانوس هم شور نیست. آبی که شوری‌اش از آب شیرین بیشتر و از آب دریا کمتر باشد «لب‌شور» نام دارد و بیشتر بخش‌های خزر در همین گروه است.
شوری را معمولاً با گرم نمک محلول در هر کیلوگرم آب و با واحد «در هزار» بیان می‌کنند. میانگین اقیانوس‌ها حدود ۳۵ در هزار است و شوری خزر در بخش‌های میانی و جنوبی حدود ۱۲ تا ۱۳ در هزار، یعنی تقریباً یک‌سوم اقیانوس. نزدیک دهانه ولگا آب تقریباً شیرین است و به سمت جنوب شوری بیشتر می‌شود.
نکته‌ای که کمتر گفته می‌شود: آب خزر آب اقیانوسِ رقیق‌شده نیست و نسبت نمک‌ها در آن فرق دارد: سولفات، کلسیم و منیزیم نسبتاً بیشتر و سدیم و کلر نسبتاً کمتر از آب اقیانوس است. این ترکیب ردپای مستقیم نمک‌هایی است که رودها، به‌ویژه ولگا، از خشکی می‌آورند.
| پهنه آبی | شوری تقریبی (در هزار) | علت اصلی |
|---|---|---|
| خزر شمالی، نزدیک دهانه ولگا | کمتر از ۱ تا چند واحد | رقیق شدن با حجم زیاد آب ولگا |
| خزر میانی و جنوبی | حدود ۱۲ تا ۱۳ | توازن میان آب ورودی و تبخیر |
| میانگین اقیانوس‌ها | حدود ۳۵ | تجمع نمک در طول میلیون‌ها سال |
| خلیج قره‌بغاز در شرق خزر | بسیار بیشتر از اقیانوس | تبخیر شدید در خلیجی کم‌عمق و گرم |
| بحرالمیت | چندین برابر اقیانوس | حوضه بسته در اقلیمی بسیار خشک |
نمک در حوضه بسته جمع می‌شود، اما خزر به اندازه بحرالمیت شور نشده است. دلیلش حجم زیاد آب شیرین ورودی و نقش خلیج قره‌بغاز است که مثل یک تبخیرکننده طبیعی عمل می‌کند: آب خزر وارد آن می‌شود، بخار می‌شود و نمک در کفش ته‌نشین می‌شود.
چون آب خزر سولفات زیادی دارد، نمکی که در قره‌بغاز ته‌نشین می‌شود فقط نمک خوراکی نیست. این خلیج یکی از بزرگ‌ترین ذخایر طبیعی سولفات سدیم در اوراسیا را دارد و در زمستان، که این نمک در آب سرد کمتر حل می‌شود، بلورهای آن در کف خلیج تشکیل می‌شوند. این ذخایر از دوره شوروی در مقیاس صنعتی استخراج شده‌اند.
در دهه ۱۹۸۰ میلادی، ورودی این خلیج با سدی بسته شد تا از هدر رفتن آب جلوگیری شود، اما خلیج در مدت کوتاهی تقریباً خشک شد و این مانع در اوایل دهه ۱۹۹۰ برداشته شد.
خزر از کجا آمده است: بازمانده دریای پاراتتیس
خزر امروز دریاچه است، اما آب آن تاریخچه‌ای دریایی دارد و همین بخشی از دلیل شباهتش به دریاهاست. ده‌ها میلیون سال پیش، میان آفریقا و اوراسیا اقیانوسی به نام «تتیس» قرار داشت.
با نزدیک شدن صفحه‌های آفریقا و عربستان به اوراسیا، این اقیانوس به تدریج بسته شد و رشته‌کوه‌هایی مانند آلپ، قفقاز، البرز و زاگرس بالا آمدند. در شمال این کوه‌ها دریای پهناوری جدا شد که زمین‌شناسان آن را «پاراتتیس» می‌نامند.
پاراتتیس از حدود ۳۰ میلیون سال پیش شکل گرفت و در دوره‌هایی از اروپای مرکزی تا آسیای میانه گسترده بود. روند تبدیل آن به پهنه‌های آبی امروزی تقریباً این‌طور بوده است:
- جدا شدن از اقیانوس اصلی: با بالا آمدن کوه‌ها، ارتباط پاراتتیس با آب‌های آزاد محدود و گاه قطع شد.
- تکه‌تکه شدن: در طول میلیون‌ها سال، کاهش سطح آب و حرکت‌های زمین‌ساختی پاراتتیس را به چند حوضه جداگانه تقسیم کرد.
- جدا شدن حوضه خزر: حدود ۵ تا ۶ میلیون سال پیش، حوضه خزر به‌طور مؤثر از حوضه دریای سیاه جدا شد. زمان دقیق این جدایی میان پژوهشگران محل بحث است.
- اتصال‌های موقت: در دوره‌های بعد، به‌ویژه در عصرهای یخبندان، سطح خزر گاهی چنان بالا آمد که از راه دالان مانیچ در شمال قفقاز به دریای سیاه سرریز می‌کرد.
- وضعیت کنونی: دریای سیاه امروز از راه تنگه‌ها به اقیانوس متصل است و دریا به شمار می‌رود، اما خزر بزرگ‌ترین بازمانده محصور همان سامانه کهن است.
فوک خزری، تنها پستاندار دریازی این پهنه، با فوک‌های مناطق قطبی خویشاوندی نزدیک دارد. اینکه از چه مسیری و در چه زمانی به خزر رسیده، هنوز قطعی نیست.
سطح آبی که زیر سطح دریاست و پایین‌تر هم می‌رود
سطح آب خزر حدود ۲۸ تا ۲۹ متر پایین‌تر از سطح آزاد اقیانوس‌هاست. همین عدد نشان می‌دهد خزر به اقیانوس متصل نیست، وگرنه سطحش با اقیانوس برابر می‌شد. این سطح در سده گذشته، به تبع همان توازن آبی، نوسان‌های چشمگیری داشته است.
این اعداد را معمولاً نسبت به صفر ایستگاه سنجش کرونشتات در دریای بالتیک می‌سنجند. کنوانسیون آکتائو هم خط مبدأ را بر پایه تراز میانگین چندساله منفی ۲۸ متر تعریف کرده، در حالی که سطح واقعی اکنون به حدود منفی ۲۹ متر رسیده است. هنگام مقایسه منابع، سال اندازه‌گیری را ببینید، چون یک متر اختلاف در خزر کم نیست.
| دوره | روند سطح آب | عوامل مؤثر که معمولاً ذکر می‌شوند |
|---|---|---|
| حدود ۱۹۳۰ تا ۱۹۷۷ میلادی | کاهش در حدود ۳ متر | دوره‌های کم‌بارش در حوضه ولگا، برداشت آب و ساخت سدها |
| ۱۹۷۸ تا حدود ۱۹۹۵ میلادی | افزایش در حدود ۲ تا ۲٫۵ متر | افزایش آورد ولگا در سال‌های پربارش |
| از اواخر دهه ۱۹۹۰ تا زمان نگارش | کاهش، با شتاب بیشتر در سال‌های اخیر | افزایش تبخیر در پی گرم شدن هوا، کاهش آورد رودها و برداشت آب |
بالا آمدن آب در دهه ۱۹۸۰ به سواحل، از جمله سواحل ایران، خسارت زد. روند کاهشی دهه‌های اخیر هم پیامدهای خود را دارد:
- عقب‌نشینی خط ساحل، به‌ویژه در شمال کم‌عمق که چند متر کاهش سطح آب، کیلومترها ساحل را خشک می‌کند
- دشواری در کار بندرها و کشتیرانی به دلیل کم شدن عمق آب نزدیک ساحل
- آسیب به زیستگاه‌های ساحلی و تالاب‌ها، از جمله تالاب‌های حاشیه جنوبی
- تغییر شرایط برای فوک خزری که برای زادآوری به یخ‌های زمستانی شمال خزر وابسته است
نمونه نزدیک این پیامدها در ایران خلیج گرگان است. این خلیج کم‌عمق، که شبه‌جزیره میانکاله آن را از خزر جدا می‌کند، طبق گزارش‌ها حدود یک‌چهارم وسعتش را از دست داده است. کانال آشوراده برای رساندن آب خزر به آن لایروبی شد، اما اگر سطح خزر باز هم پایین برود، این راه‌حل کافی نخواهد بود.
برخی مدل‌سازی‌ها پیش‌بینی کرده‌اند که با ادامه گرم شدن اقلیم، سطح خزر تا پایان قرن بیست‌ویکم ممکن است چندین متر دیگر پایین برود. این پیش‌بینی‌ها به سناریوهای اقلیمی و مصرف آب وابسته‌اند و عدد قطعی ندارند.
وضعیت حقوقی خزر و کنوانسیون ۲۰۱۸ آکتائو
پرسش «دریا یا دریاچه» برای خزر پیامد حقوقی و اقتصادی هم دارد، چون حقوق بین‌الملل برای این دو قواعد متفاوتی دارد:
- اگر دریا شناخته شود: کنوانسیون ملل متحد درباره حقوق دریاها مبنای کار قرار می‌گیرد. در این نظام، هر کشور ساحلی آب‌های سرزمینی و منطقه انحصاری اقتصادی دارد و تقسیم بستر معمولاً بر پایه طول ساحل و خط منصف انجام می‌شود.
- اگر دریاچه مرزی شناخته شود: قاعده عام و واحدی وجود ندارد و کشورهای ساحلی باید خودشان درباره تقسیم آب و بستر توافق کنند، چه بر پایه سهم‌های برابر، چه خط منصف یا روشی دیگر.
این تفاوت اهمیت زیادی دارد، چون در بستر خزر منابع نفت و گاز قابل توجهی وجود دارد. پیش از فروپاشی شوروی، رژیم حقوقی خزر عمدتاً بر پایه قراردادهای ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ میلادی میان ایران و شوروی بود.
با استقلال آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان در سال ۱۹۹۱، کشورهای ساحلی از دو به پنج رسیدند و مذاکره درباره رژیمی تازه آغاز شد که حدود دو دهه طول کشید.
سرانجام، در ۱۲ اوت ۲۰۱۸، سران پنج کشور ساحلی در شهر آکتائو در قزاقستان «کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر» را امضا کردند. این کنوانسیون خزر را صریحاً نه دریا می‌نامد و نه دریاچه، بلکه آن را پهنه آبی محصور در قلمرو خشکی کشورهای عضو تعریف می‌کند و برایش رژیمی ویژه، با الگو گرفتن از هر دو نظام، تعیین می‌کند.
| موضوع | آنچه در کنوانسیون آکتائو آمده است |
|---|---|
| تعریف خزر | پهنه آبی محصور در قلمرو خشکی پنج کشور، بدون عنوان حقوقی دریا یا دریاچه |
| آب‌های سرزمینی | تا ۱۵ مایل دریایی از خط مبدأ هر کشور |
| منطقه ماهیگیری | ۱۰ مایل دریایی دیگر پس از آب‌های سرزمینی، با حق انحصاری ماهیگیری برای کشور ساحلی |
| آب‌های فراتر از این مناطق | فضای آبی مشترک برای استفاده همه کشورهای ساحلی |
| تقسیم بستر و زیر بستر | به توافق‌های جداگانه میان کشورهای همسایه و روبه‌رو واگذار شده است |
| حضور نظامی | حضور نیروهای مسلح کشورهای غیرساحلی ممنوع است |
| خطوط لوله زیر آب | با موافقت کشورهایی که لوله از بخش آن‌ها می‌گذرد و با رعایت الزامات زیست‌محیطی مجاز است |
به این ترتیب، کنوانسیون در موضوع آب‌های سطحی به نظام دریاها نزدیک شده، اما تصمیم درباره بستر را، که از نظر اقتصادی حساس‌ترین بخش است، به توافق‌های بعدی سپرده است. موافقان آن را گامی برای پایان دادن به ابهامی چندده‌ساله می‌دانند.
در ایران، منتقدان نگران‌اند که تقسیم بستر بر پایه خط منصف سهمی کمتر از انتظار به ایران بدهد، و مسئولان وقت دولت در پاسخ گفته‌اند که این موضوع همچنان در دست مذاکره است.
کنوانسیون برای لازم‌الاجرا شدن به تصویب هر پنج کشور نیاز دارد و تا زمان نگارش این مطلب، ایران آن را تصویب نکرده است. آخرین وضعیت را باید از منابع رسمی پیگیری کرد.
نام‌های فارسی خزر: خزر، مازندران و نام‌های دیگر
- خزر: از نام قوم خزر، قومی ترک‌زبان که از حدود قرن هفتم تا دهم میلادی در شمال قفقاز و کرانه‌های شمال غربی این دریا حکومتی نیرومند داشتند. جغرافیدانان مسلمان نام «بحر الخزر» را به کار بردند و این نام به فارسی راه یافت.
- مازندران: از نام سرزمین مازندران در کرانه جنوبی؛ برخی نویسندگان آن را ترجیح می‌دهند، چون به سرزمینی ایرانی اشاره دارد.
- کاسپین: نام رایج در بیشتر زبان‌های اروپایی، از نام قوم کاسپی که در دوران باستان در کرانه‌های جنوب غربی این دریا می‌زیستند. به نظر بسیاری از پژوهشگران، نام قزوین هم با همین قوم پیوند دارد و «دریای قزوین» در برخی متون کهن دیده می‌شود.
- نام‌های تاریخی دیگر: دریای گرگان یا جرجان، دریای گیلان، دریای طبرستان و آبسکون. یونانیان باستان هم آن را گاه «دریای هیرکانی» می‌نامیدند که به سرزمین گرگان اشاره دارد.
در فارسی امروز، «دریای خزر» رایج‌ترین نام در کاربرد روزمره و اسناد رسمی است و «دریای مازندران» هم به کار می‌رود. هر دو نام درست‌اند.
چند برداشت نادرست رایج درباره خزر
- «چون آبش شور است، دریاست.» شوری معیار دریا بودن نیست. دریاچه ارومیه و بحرالمیت از خزر بسیار شورترند و هر دو دریاچه‌اند.
- «خزر از راه زیرزمین یا رودها به اقیانوس راه دارد.» هیچ ارتباط طبیعی میان خزر و آب‌های آزاد وجود ندارد. کانال ولگا به دن، حدود ۱۰۱ کیلومتر و افتتاح‌شده در سال ۱۹۵۲، مسیری مصنوعی است که کشتی‌ها از آن و سپس از دریای آزوف و دریای سیاه به آب‌های آزاد می‌رسند. این کانال خزر را از نظر آب‌شناسی به دریا تبدیل نمی‌کند.
- «کنوانسیون آکتائو خزر را دریا اعلام کرده است.» کنوانسیون خزر را نه دریا نامیده و نه دریاچه و برای آن رژیمی ویژه تعریف کرده است.
سوالات متداول
چرا با وجود دریاچه بودن، به آن دریا می‌گویند؟
دلیلش ابعاد بسیار بزرگ، شوری آب، طوفان‌ها و موج‌های دریاگونه، پیشینه‌اش به‌عنوان بازمانده پاراتتیس و سابقه طولانی کاربرد این نام است. اما در تعریف علمی، ارتباط نداشتن با اقیانوس آن را در گروه دریاچه‌ها قرار می‌دهد.
چرا سطح آب دریای خزر پایین می‌رود؟
چون تبخیر بیشتر شده و آب ورودی کمتر. گرم‌تر شدن هوا تبخیر را افزایش داده و هم‌زمان آورد رودها، به‌ویژه ولگا، کم شده و برداشت آب در حوضه ادامه دارد. سهم دقیق هر عامل در پژوهش‌های مختلف متفاوت برآورد شده است.
آیا ایران کنوانسیون آکتائو را پذیرفته است؟
ایران در سال ۲۰۱۸ این کنوانسیون را امضا کرد، اما امضا با تصویب یکی نیست. تا زمان نگارش این مطلب، مجلس ایران آن را تصویب نکرده و کنوانسیون لازم‌الاجرا نشده است. این وضعیت ممکن است تغییر کند.
فرق نام «دریای خزر» و «دریای مازندران» چیست؟
هر دو نام به یک پهنه آبی اشاره دارند. «خزر» از نام قومی در شمال این دریا و «مازندران» از نام سرزمینی در کرانه جنوبی آن گرفته شده است. «دریای خزر» در کاربرد روزمره و رسمی رایج‌تر است.
جمع‌بندی
دریای خزر از نظر علمی دریاچه است، چون از هر سو با خشکی محصور شده، به هیچ اقیانوسی راه ندارد و آبش فقط از راه تبخیر خارج می‌شود. آبش لب‌شور است و پیشینه‌اش به دریای کهن پاراتتیس برمی‌گردد، و همین گذشته در کنار ابعاد بزرگش، نام «دریا» را توجیه‌پذیر کرده است.
سطح آن حدود ۲۸ تا ۲۹ متر پایین‌تر از اقیانوس‌هاست و رو به کاهش است. از نظر حقوقی هم کنوانسیون ۲۰۱۸ آکتائو برایش رژیمی ویژه تعریف کرده و تقسیم بستر را به توافق‌های بعدی سپرده است.
