چرا ستاره‌ها چشمک می‌زنند، اما سیاره‌ها معمولاً نه؟

ستاره‌ها از زمین مانند نقطه‌های بسیار ریز نور دیده می‌شوند. نور این نقطه‌ها در راه رسیدن به چشم ما از لایه‌های ناآرام جو می‌گذرد و پیوسته اندکی تغییر مسیر می‌دهد؛ به همین دلیل روشنایی یا جای ظاهری ستاره لحظه‌به‌لحظه تغییر می‌کند و آن را چشمک‌زن می‌بینیم. سیاره‌ها با آنکه در نگاه عادی نقطه به نظر می‌رسند، روی آسمان پهنای ظاهری بیشتری دارند؛ تغییرهای نورِ بخش‌های مختلف قرص آن‌ها تا حد زیادی یکدیگر را خنثی می‌کند.

در هوای بالای سر ما چه می‌گذرد؟

جو زمین یک لایهٔ شیشه‌ایِ یکدست نیست. توده‌های هوا با دما و چگالی متفاوت جابه‌جا می‌شوند. نور هنگام عبور از مرز این توده‌ها کمی خم می‌شود و مسیرش ثابت نمی‌ماند. برای یک ستارهٔ دوردست، همهٔ نوری که چشم ما دریافت می‌کند تقریباً از یک نقطهٔ ظاهری می‌آید. وقتی مسیر این نور تغییر کند، تصویر ستاره می‌لرزد و مقدار نوری که وارد چشم می‌شود کم‌وزیاد به نظر می‌رسد.

خود ستاره به این سرعت روشن و خاموش نمی‌شود. اگر بالای جو زمین بودیم، این چشمک‌زدنِ معمول را نمی‌دیدیم. اخترشناسان نیز هنگام رصد از زمین با همین آشفتگی روبه‌رو هستند؛ تصویری که از یک ستاره با تلسکوپ می‌گیرند ممکن است به جای نقطه‌ای آرام، بلرزد یا پخش شود.

چرا سیاره با وجود عبور نورش از جو آرام‌تر دیده می‌شود؟

سیاره‌ها نسبت به ستاره‌ها به ما بسیار نزدیک‌ترند. اگرچه چشمِ بدون ابزار بیشتر آن‌ها را نقطه می‌بیند، نورشان از ناحیهٔ کوچکی با پهنای قابل اندازه‌گیری در آسمان می‌رسد. نورِ یک بخش از قرص سیاره ممکن است در یک لحظه اندکی منحرف شود، اما نورِ بخش‌های دیگر از مسیرهای کمی متفاوت عبور می‌کند. اثر این تغییرها روی هم میانگین گرفته می‌شود؛ بنابراین روشنایی کل سیاره معمولاً پایدارتر به نظر می‌رسد.

این تفاوت قانون بی‌استثنا نیست. وقتی سیاره نزدیک افق باشد یا هوا بسیار آشفته شود، آن هم ممکن است سوسو بزند. در سوی دیگر، ستاره‌هایی که بالای سر قرار دارند اغلب آرام‌تر از ستاره‌های نزدیک افق دیده می‌شوند.

چرا ستاره نزدیک افق بیشتر چشمک می‌زند؟

نوری که از نزدیکی افق می‌آید، مسیر بلندتری را در جو طی می‌کند. در نتیجه از توده‌های هوای بیشتری با دما و چگالی متفاوت می‌گذرد و فرصت بیشتری برای انحراف پیدا می‌کند. گاهی این تغییر مسیر برای رنگ‌های مختلف نور دقیقاً یکسان نیست و ستارهٔ نزدیک افق برای لحظه‌هایی به رنگ‌های متفاوت می‌زند.

برای دیدن تفاوت، در شبی نسبتاً صاف یک ستارهٔ روشن و یک سیارهٔ پرنور را مقایسه کنید. معمولاً نور ستاره بی‌قرارتر است، اما از این نشانه به‌تنهایی برای تشخیص قطعی هر جرم آسمانی استفاده نکنید؛ ارتفاع جرم و وضعیت جو هم بر آن اثر می‌گذارند. آنچه چشمک را می‌سازد، ترکیبِ جو متلاطم زمین با نقطه‌ای‌بودن تصویر ستاره است.