چرا مورچه‌ها پشت سر هم و در یک مسیر حرکت می‌کنند؟

بسیاری از مورچه‌ها وقتی راهی به غذا پیدا می‌کنند، هنگام بازگشت روی زمین نشانه‌ای شیمیایی می‌گذارند. مورچه‌های دیگر با شاخک‌هایشان این رد را تشخیص می‌دهند و در همان مسیر پیش می‌روند. اگر راه به غذا برسد، رفت‌وآمدهای بعدی رد را تقویت می‌کند و صفی که می‌بینیم شکل می‌گیرد. با این حال، همهٔ مورچه‌ها در همهٔ موقعیت‌ها فقط از بوی رد پیروی نمی‌کنند؛ حافظه و نشانه‌های محیط هم در پیدا کردن راه نقش دارند.

صف از کجا آغاز می‌شود؟

پیش از پیداشدن صف، مورچه‌های جست‌وجوگر اطراف لانه را می‌گردند. یکی از آن‌ها ممکن است به تکه‌ای غذا برسد. در گونه‌هایی که از رد شیمیایی برای جذب هم‌لانه‌ای‌ها استفاده می‌کنند، مورچهٔ موفق هنگام برگشت ماده‌ای به نام «فرومون» روی مسیر باقی می‌گذارد. فرومون پیام شیمیایی‌ای است که رفتار افراد همان گونه را تغییر می‌دهد. مورچهٔ بعدی با شاخک‌هایش آن را حس می‌کند و به جای جست‌وجوی پراکنده، احتمال بیشتری دارد همان راه را برود.

اگر مورچه‌های بیشتری از آن مسیر غذا بیاورند، نشانهٔ شیمیایی تازه روی رد قبلی می‌نشیند. رفت‌وآمدِ بیشتر، رد روشن‌تری می‌سازد و رد روشن‌تر، مورچه‌های بیشتری را به راه می‌اندازد. به همین علت، فاصلهٔ میان پیداشدن یک خوراکی و ظاهرشدن یک صف شلوغ گاهی کوتاه است.

چرا صف همیشه خطی صاف نیست؟

مورچه‌ها نقشه‌ای از کوتاه‌ترین راه روی کاغذ ندارند. مسیرشان از میان مانع‌ها، شکاف‌ها و نقاطی می‌گذرد که پا گذاشتن روی آن‌ها آسان‌تر است. بعضی گونه‌ها علاوه بر رد شیمیایی، راه‌های آشنا و نشانه‌های دیداری محیط را به خاطر می‌سپارند. پژوهش روی مورچه‌ها نشان داده است که یک فرد باتجربه در بعضی انتخاب‌ها حتی می‌تواند به حافظهٔ مسیرش بیشتر از رد هم‌لانه‌ای‌ها تکیه کند.

پس صف حاصلِ یک دستور مرکزی از طرف «رهبر» نیست. هر مورچه با اطلاعاتی که در همان لحظه دارد حرکت می‌کند و تکرار انتخاب‌های محلی، مسیر جمعی را پررنگ می‌سازد. این مسیر لزوماً کوتاه‌ترین راه هندسی نیست؛ ممکن است امن‌تر، آشناتر یا عبور از آن آسان‌تر باشد.

اگر رد بو از بین برود چه اتفاقی می‌افتد؟

ردهای شیمیایی ماندگارِ همیشگی نیستند و به‌تدریج ضعیف می‌شوند. اگر منبع غذا تمام شود و مورچه‌ها دیگر مسیر را تقویت نکنند، رفت‌وآمد در آن کم می‌شود. پاک‌کردن بخشی از سطحی که مورچه‌ها از آن می‌گذرند هم می‌تواند آن‌ها را مدتی سرگردان کند؛ ولی مورچه‌های آشنا با محیط ممکن است راه را با کمک حافظه یا جست‌وجوی دوباره پیدا کنند.

اگر چند دقیقه به صف مورچه‌ها نگاه کنید، احتمالاً رفت‌وآمد در هر دو جهت را می‌بینید: گروهی به سوی غذا می‌روند و گروهی به لانه برمی‌گردند. راهی که از دور منظم و ازپیش‌طراحی‌شده به نظر می‌رسد، از همین رفت‌وآمدها جان می‌گیرد. البته میزان اتکای مورچه‌ها به رد بو یا نشانه‌های دیداری در همهٔ گونه‌ها یکسان نیست.

عکس شاخص: Matti Blume، با مجوز CC BY-SA 4.0؛ تصویر برای نمایش برش خورده و به WebP تبدیل شده است.